piątek, 2 października 2026

Niedom - Magdalena Katarzyna Bajor

 

Magdalena Katarzyna Bajor

Niedom

Wydawnictwo Marginesy

ISBN 9788368753844

Dom jest jednym z najprostszych słów, jakie znamy. Kojarzy się z miejscem, do którego się wraca, z poczuciem bezpieczeństwa, bliskością i przynależnością. Można jednak stracić dom na wiele sposobów. Można utracić go fizycznie – przez wojnę, przesiedlenie czy śmierć. Można też mieszkać pod własnym dachem, a mimo to czuć, że jest się jedynie przybyszem. Właśnie między tymi dwoma znaczeniami domu rozgrywa się, moim zdaniem, najważniejszy sens powieści Magdaleny Katarzyny Bajor „Niedom”.


Już sam tytuł jest znaczący. Nie „bezdomność”, lecz „niedom”. To słowo sugeruje coś niepełnego, niedokończonego, pozbawionego istotnego elementu. Niedom jest miejscem, które powinno stać się domem, ale nigdy do końca nim nie zostaje. Jest przestrzenią pomiędzy: między dawnym życiem a nowym, między pamięcią a próbą zapomnienia, między tym, co utracone, a tym, co dopiero ma zostać zbudowane.


Bohaterowie powieści przybywają na Dolny Śląsk po wojnie. Teoretycznie wojna się skończyła. Historia jednak pokazuje, że koniec działań wojennych nie oznacza końca wojny w ludzkiej pamięci. Helena i Henryk próbują rozpocząć nowe życie w Strupicach, ale przywożą ze sobą coś, czego nie można zostawić na dawnej granicy: doświadczenia, lęki, wspomnienia i świadomość utraconego świata.

Ich sytuacja staje się symbolem losu wielu ludzi, których historia zmusiła do opuszczenia własnego miejsca. Człowiek może otrzymać nowy dom, lecz nie otrzymuje wraz z nim nowej pamięci. Nowe ściany nie wymazują starych obrazów. Nowa miejscowość nie sprawia automatycznie, że człowiek czuje się u siebie.


Dolny Śląsk jest w tej powieści przestrzenią szczególną. To ziemia po przejściach, podobnie jak jej mieszkańcy. Spotykają się tutaj ludzie, którzy często sami nie wiedzą, jak długo pozostaną w nowym miejscu i czy mają prawo nazywać je swoim. Zmieniają się granice, właściciele domów i nazwy miejscowości, ale człowiek pozostaje ze swoją potrzebą zakorzenienia. 

W tym sensie „Niedom” można czytać nie tylko jako powieść o konkretnej rodzinie, lecz także jako opowieść o wykorzenieniu. Wykorzenienie nie jest jedynie zmianą adresu. To doświadczenie utraty ciągłości. Człowiek przestaje być częścią historii miejsca, które znał. Musi nauczyć się nowej przestrzeni, nowych ludzi, nowych zasad. Musi zbudować swoją codzienność od początku.


A jednak w powieści Bajor pojawia się coś, co przeciwstawia się temu wykorzenieniu – rodzina.


Dom może przestać istnieć jako budynek, ale jego namiastką mogą stać się ludzie. Bliskość drugiego człowieka daje możliwość stworzenia własnego, wewnętrznego miejsca bezpieczeństwa. Helena i Henryk próbują więc budować nie tylko nowe życie, lecz także nową definicję domu. Ich wysiłek pokazuje, że dom nie zawsze jest czymś odziedziczonym. Czasem trzeba go stworzyć samemu – z codziennych gestów, troski, obecności i pamięci.


Właśnie dlatego szczególnego znaczenia nabiera motyw rodziny. To ona staje się przestrzenią, w której można przechować to, czego nie da się już przechować w dawnym domu. Pamięć przechodzi z pokolenia na pokolenie. Dzieci dziedziczą nie tylko nazwiska i rodzinne historie, ale również emocje, przemilczenia i traumy swoich rodziców.


Można więc postawić pytanie: czy człowiek jest w stanie naprawdę zacząć od nowa? „Niedom” nie daje na to pytanie prostej odpowiedzi. Nowe życie jest możliwe, ale nie oznacza wymazania poprzedniego. Przeszłość pozostaje obecna – czasem w opowieściach, czasem w milczeniu, a czasem w zachowaniach, których kolejne pokolenia nie potrafią już nawet jednoznacznie wyjaśnić.

W tym miejscu powieść Bajor dotyka uniwersalnego problemu pamięci. Pamięć może być ciężarem, ale jest również sposobem zachowania własnej tożsamości. Zapomnienie przynosiłoby ulgę, ale jednocześnie oznaczałoby utratę części siebie. Człowiek po doświadczeniu wykorzenienia musi więc nauczyć się żyć z przeszłością, a niekoniecznie przeciwko niej.


Ważne jest także to, że powojenna rzeczywistość przedstawiona w „Niedomie” nie jest czarno-biała. Nie ma tutaj jednej, łatwej historii; są ludzie, którzy przychodzą, odchodzą, tracą i próbują przetrwać; są różne narodowości, różne pamięci i różne wersje tej samej przeszłości. Każdy człowiek niesie własną historię, często niewidoczną dla innych.

Dzięki temu „Niedom” można odczytywać jako opowieść o tym, jak wielka historia wdziera się w najbardziej prywatną sferę ludzkiego życia. Wojna zmienia granice państw, ale jej skutki widać również przy kuchennym stole, w relacjach między rodzicami i dziećmi, w sposobie wychowywania kolejnego pokolenia. Historia nie pozostaje więc gdzieś „na zewnątrz”. Zamieszkuje razem z człowiekiem.

I właśnie dlatego tytuł wydaje mi się tak trafny. „Niedom” nie oznacza wyłącznie miejsca, które nie jest prawdziwym domem. Można go rozumieć szerzej – jako stan człowieka, który utracił swoje zakorzenienie i próbuje je odzyskać. Niedomem może być miejsce, rodzina, pamięć, a nawet własna tożsamość.

Bo może dom nie jest tam, skąd pochodzimy. Może dom jest tam, gdzie – mimo wszystkiego, co odebrano nam wcześniej – próbujemy jeszcze raz zapuścić korzenie.


monweg

Dziękuję

1 komentarz:

  1. Te czasy powojenne były niezwykle trudne, bo z jednej strony ludzie osiedlali się, dostawali niekiedy nowe domy, ale pewnie przez większą część czasu nie do końca czuli się jak w domu. Nic nie było do końca pewne, a myśl o wojnie i jej powrocie nadal aktualna. To chyba trudna lektura, ale jednocześnie warta uwagi. Będę o niej pamiętała w przyszłości.

    OdpowiedzUsuń