Carlo Fruttero, Franco Lucentini
Cienie
Turynu
La
donna della domenica
Cykl: Komisarz Santamaria (tom 1)
przekład: Barbara Sosnowska
ISBN 9788384031049
Niektóre miasta poznajemy po ich widoku, inne po atmosferze. Są jednak i takie, które poznaje się dopiero wtedy, kiedy światło zaczyna gasnąć i z architektury, ulic, placów oraz eleganckich fasad wyłania się coś, czego za dnia nie chcieliśmy albo nie potrafiliśmy dostrzec. Taki jest Turyn Fruttera i Lucentiniego. W „Cieniach Turynu” miasto nie jest tłem dla kryminalnej historii, lecz właściwym bohaterem. Morderstwo staje się zaledwie szczeliną, przez którą można zajrzeć do jego wnętrza. Im bardziej rozwija się śledztwo komisarza Santamarii, tym wyraźniej widać, że zagadka nie dotyczy wyłącznie śmierci jednego człowieka; dotyczy całego świata, który tę śmierć otacza — jego obyczajów, hierarchii, przemilczeń, pożądań i lęków. Po lekturze zostaje we mnie obraz miasta, które przez całą powieść usiłuje zachować twarz.
Jest w Turynie coś, co od początku wydaje się nieco podejrzane - elegancja. Nie powierzchowna, związana z ubraniem czy wystrojem wnętrz, lecz elegancja jako zasada istnienia; sposób poruszania się w świecie, mówienia, przemilczania; umiejętność zachowania właściwego tonu nawet wtedy, kiedy pod spodem dzieje się coś zupełnie innego. To społeczeństwo, które wie, jak należy wyglądać. Fruttero i Lucentini przyglądają mu się z ironią, ale ich ironia nie jest krzykiem. Nie demaskują swoich bohaterów jednym gestem, raczej pozwalają, by sami się zdradzili — w rozmowie, w drobnym geście, w sposobie wypowiadania nazwiska, w stosunku do kogoś stojącego niżej w społecznej hierarchii.
Czytając tę książkę, można odnieść wrażenie, że właściwie wszyscy nieustannie coś odgrywają. Bogactwo jest rolą, inteligencja jest rolą, przyzwoitość jest rolą, nawet niezależność bywa rolą. A skoro tak, to zbrodnia jest momentem, w którym teatr na chwilę się kończy. Zwłoki nie przestrzegają konwenansów a śmierć jest nieelegancka i nie daje się jej całkowicie zamaskować. W tym sensie niezwykłe narzędzie zbrodni — kamienny fallus — ma w sobie coś więcej niż groteskę. Jest przedmiotem absurdalnym, niemal komicznym, a jednocześnie niepokojąco dosłownym. Jakby do świata subtelnych aluzji, dwuznaczności i niedopowiedzeń wtargnęła nagle rzecz, której nie da się już opowiedzieć językiem salonu.
I może właśnie tutaj zaczyna się prawdziwa opowieść Fruttera i Lucentiniego: nie o przestępstwie, lecz o tym, co społeczeństwo robi ze swoimi pragnieniami. Bo pod elegancką powierzchnią tej powieści niemal bez przerwy pulsuje erotyka. Pożądanie, zdrada, fascynacja, próżność, potrzeba bycia pożądanym. Bohaterowie żyją w świecie, w którym wszystko jest kontrolowane, a jednocześnie właśnie ta kontrola zdaje się rodzić coraz większe napięcie. Może dlatego śmierć przychodzi tutaj z taką dziwną siłą. Jest gwałtownym zerwaniem z kontrolą.
Santamaria patrzy na ten świat trochę z boku. Jest przybyszem; nie należy do turyńskiej rzeczywistości, dlatego nie przyjmuje jej reguł jako czegoś naturalnego. Widzi to, czego inni nie zauważają, właśnie dlatego, że dla niego nie wszystko jest oczywiste. Jego śledztwo można więc czytać jako proces oswajania obcego miasta.
Fruttero i Lucentini nie opisują Turynu „wprost” - pokazują jego cień, nie mówią wprost: oto burżuazja, jej pustka, jej hipokryzja. Zamiast tego pokazują ludzi siedzących przy stole, rozmawiających, flirtujących, oceniających innych, rozpamiętujących własne znaczenie. I nagle zaczynamy widzieć nie tylko ich, lecz także system, w którym funkcjonują.
Jest w „Cieniach Turynu” także coś, co szczególnie cenię: autorzy nie spieszą się z potępieniem. Mogliby stworzyć prostą satyrę na bogatych, znudzonych mieszkańców północnych Włoch. Nie robią tego. Ich bohaterowie bywają śmieszni, próżni, irytujący, czasem żałośni, ale nie przestają być ludźmi.
Łatwo jest napisać książkę o cudzej hipokryzji. Znacznie trudniej pokazać, że hipokryzja jest częścią ludzkiego wyposażenia — że wszyscy w pewnym stopniu budujemy własne fasady, wszyscy chcemy być widziani w określony sposób, wszyscy posiadamy obszary, których nie pokazujemy innym. Różnica polega tylko na skali. U bohaterów Fruttera i Lucentiniego skala jest większa, bo większa jest przestrzeń, którą trzeba chronić: nazwisko, majątek, reputacja, przynależność do określonego świata. Ale mechanizm pozostaje znajomy.
I właśnie w tym miejscu książka z 1972 roku zaczyna niepokojąco zbliżać się do współczesności. Można oczywiście zarzucić tej powieści, że jako kryminał nie jest doskonałą maszyną do produkowania napięcia, że zagadka chwilami schodzi na drugi plan, że autorzy bardziej interesują się rozmową niż pościgiem, psychologią niż akcją. Tylko że być może właśnie o to chodzi.
Fruttero i Lucentini nie napisali książki, którą trzeba pochłonąć. Napisali książkę, w której trzeba się przechadzać. Jak po mieście. Zaglądać w boczne ulice, przystawać przed kamienicami, słuchać rozmów, przyglądać się ludziom. Pozwolić, żeby fabuła prowadziła nas dalej, ale nie oczekiwać od niej, że co kilka stron będzie otwierała przed nami kolejne drzwi tajemnicy. Najważniejsze drzwi są już otwarte i prowadzą do miasta. A miasto jest zawsze większe od własnej zbrodni. Morderstwo się kończy. Śledztwo się kończy. Nawet pamięć o ofierze z czasem blednie.
Miasto zostaje. To ono przechowuje wszystko: rozmowy, zdrady, pieniądze, ambicje, porażki, cudze mieszkania, cudze łóżka, rodzinne tajemnice i rzeczy, których nikt nigdy nie wypowiedział. W tym sensie Turyn z powieści jest niemal organizmem pamiętającym swoich mieszkańców.
Niepokojące jest to, jak szybko życie wokół śmierci wraca do normy. Towarzystwo znów rozmawia. Ludzie znów się spotykają. Znów pojawiają się drobne konflikty, romanse, ambicje. Zbrodnia zostaje wchłonięta przez codzienność. Jakby nawet śmierć musiała podporządkować się regułom dobrego wychowania. I w tym momencie „Cienie Turynu” stają się opowieścią o czymś jeszcze: o niezwykłej zdolności społeczeństwa do zapominania.
Nie o zapominaniu całkowitym, raczej o przykrywaniu. Nową rozmową, wydarzeniem, warstwą elegancji.
“Cienie Turynu” można określić jednym słowem - niejednoznaczność. Nie zmuszają do wyboru pomiędzy kryminałem a powieścią obyczajową, satyrą a melancholią, komizmem a ciemnością - szystko istnieje tutaj jednocześnie. Śmiejemy się, ale ten śmiech ma w sobie coś gorzkiego i patrzymy na ludzi z ironią, ale po chwili rozpoznajemy ich w sobie. Podziwiamy elegancję miasta, a jednocześnie widzimy, jak wiele musi ona ukrywać. I może dlatego po zamknięciu książki najdłużej zostaje właśnie tytuł „Cienie Turynu”.
monweg
Dziękuję



Brak komentarzy:
Prześlij komentarz